Dijital mirasın ve evrensel bilginin en büyük koruyucularından biri olan Kâr Amacı Gütmeyen İnternet Arşivi (Internet Archive - IA), kuruluşundan bu yana birçok hukuki zorlukla karşı karşıya kaldı. Ancak kurucusu Brewster Kahle'nin yaptığı son açıklamalara göre, Açık Kütüphane (Open Library) projesini hedef alan büyük bir telif hakkı davası, kurumun en önemli misyonlarından birine ağır bir darbe vurdu.
IA, genellikle "İnternet'in Hafızası" olarak bilinen ve milyonlarca web sitesini arşivleyen Wayback Machine ile tanınsa da, fiziksel kitaplarının dijital versiyonlarını kütüphane modeliyle birebir oranında (1 kopyaya 1 dijital ödünç) kullanıcılara sunan Açık Kütüphane ile de kritik bir hizmet sağlıyordu.
Pandemi Dönemi ve Telif Hakkı İhlali İddiaları
Hukuki süreç, 2020 yılında COVID-19 pandemisinin başlangıcında hız kazandı. Dünya genelinde kütüphanelerin kapanmasına yanıt olarak IA, daha önceki ödünç verme kısıtlamalarını kaldıran "Ulusal Acil Durum Kütüphanesi"ni kurdu. Bu hamle, dört büyük yayıncıyı—Hatchet, HarperCollins, Wiley ve Penguin Random House—harekete geçirdi.
Yayıncılar, IA’nın bu eylemini, sahip oldukları ticari e-kitap pazarını ve yazarların haklarını ihlal eden yetkisiz dijital dağıtım olarak gördü. Bu, geleneksel kütüphane modelinin dijital dünyada nasıl yorumlanacağı konusunda emsal teşkil eden bir dava haline geldi.
500.000 Kitap Erişimi Kaybedildi
Haziran 2023’te yayıncılar davayı kazandı ve IA, bu karara rağmen Eylül 2024’te temyiz başvurusunu da kaybetti. Bu hukuki yenilginin doğrudan sonucu olarak, Açık Kütüphane kataloğundan yaklaşık 500.000 kitap kalıcı olarak kaldırıldı.
Internet Archive kurucusu Brewster Kahle, Ars Technica’ya yaptığı açıklamada, davanın sonuçlarını sert bir dille eleştirdi: "Hayatta kaldık, evet… ama kütüphaneyi yok etti." Kahle ayrıca, kararın ardından "dünyanın aptallaştığını" belirterek, Wikipedia okuyucularının bile kitaplara erişimini engelleyen "devasa milyarlarca dolarlık medya holdinglerini" hedef aldı.
Değer Katma: Yayıncıların Hakları ve Dijital Kütüphaneciliğin Geleceği
Bu durum, telif hakkı ile evrensel erişim arasındaki zorlu dengeyi bir kez daha gündeme getiriyor. IA’nın amacı her ne kadar "tüm bilgiye evrensel erişim sağlamak" olsa da, yayıncılar ve yazarlar, eserlerinin ticari haklarının korunmasını talep ediyor. Dijital ortamda kopyalamanın kolaylığı, geleneksel "ödünç verme" kavramını bulanıklaştırarak, yayıncıların gelir akışlarını tehdit edebiliyor. Bu davanın sonucu, kâr amacı gütmeyen kuruluşların bile dijitalleşme sürecinde telif haklarını ne kadar dikkatli yönetmeleri gerektiğini gösteren emsal bir karar olarak görülüyor.
Kahle'den Küresel Erişime Yönelik Endişeler
Kahle, Examiner’a verdiği demeçte, durumun sadece bu dava ile sınırlı olmadığını, ABD’de ve dünya genelinde kütüphanecilik mesleğinin zor bir dönemden geçtiğini belirtti. Lisanslama sorunları, şirketlerin gücü, kitap yasakları ve hatta "kütüphaneciliğin kriminalleştirilmesi" gibi küresel eğilimlere dikkat çekti.
Öte yandan IA’nın yapay zeka (AI) konusundaki duruşu da merak uyandırıyor. Kahle, kamu malı olan eserlerin AI tarafından tarandığını, ancak telif hakkı belirsizliği nedeniyle arşivlenen diğer materyallerin AI taramasına açılmadığını açıkladı. Bu, düzenleyici netlik sağlanana kadar IA'nın ihtiyatlı davrandığını gösteriyor. IA’nın bu ihtiyatlı yaklaşımının temelinde, yapay zeka tarafından üretilen içeriklerdeki telif hakkı ihlali iddialarının artması yatıyor. Nitekim, dünya manga endüstrisinin devlerinden Shueisha da OpenAI’ın metinden videoya aracı Sora 2’nin, Naruto, One Piece ve Blue Exorcist gibi kült eserlerin telif haklarını ihlal ettiğini ve sanatçı onurunu zedelediğini belirterek sert bir cephe almıştı. Bu ve benzeri vakalar, yaratıcı sektörler ile AI geliştiricileri arasındaki hukuki mücadelenin küresel bir sorun haline geldiğini açıkça gösteriyor. Konuyla ilgili detayları öğrenmek için manga devi Shueisha'nın OpenAI Sora 2'ye karşı açtığı telif hakkı davasına göz atabilirsiniz.
Internet Archive’in Yeni Hedefleri
Yaşanan kayıplara rağmen IA, arşivleme misyonunu genişletmeye devam ediyor. Kahle, gelecekte 3D ortamlar, oyunlar ve "insan deneyiminin dijital olarak inşa edilmiş hali" gibi yeni alanları arşivlemeyi deneyeceklerini ifade etti. Bu çabalar, dijital kültürün kaybolmasını önleme adına kritik önem taşıyor.
Not: Haberin hazırlanmasında ve güncel bilgilerin derlenmesinde PC Gamer'ın ilgili makalesinden yararlanılmıştır. Kaynak: PC Gamer: Internet Archive Açık Kütüphane Davası
