Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin üçüncü yılına girilirken, savaş cephe hattının ötesindeki şehirlerde yaşamın nasıl dönüştüğünü anlamak giderek zorlaşıyor. Ünlü belgeselci Vitaly Mansky’nin son eseri olan üç saatlik uzun metrajlı belgesel “Time to the Target,” bu dönüşümü, bir zamanlar görece güvenli kabul edilen Batı Ukrayna şehri Lviv üzerinden mercek altına alıyor. Mansky, seyirciye ne bir savaş manifestosu sunmayı ne de kimseyi ikna etmeyi amaçlıyor. Aksine, filmi, savaşın günlük yaşamın kumaşına nasıl işlediğini deneyimleme fırsatı sunuyor.

Lviv’de Savaşın Normalleşen Ritüelleri

Lviv, cephe hattından yaklaşık 1000 kilometre uzakta yer alsa da, Rus seyir füzelerinin ve Shahed insansız hava araçlarının tehdidi, güvenlik yanılsamasını tamamen bitirmiş durumda. Mansky, günlük yaşamı, sirenler sustuktan hemen sonra doğum yapan bir anneden, hava saldırısı alarmı nedeniyle yarıda kesilen bir tiyatro gösterisine kadar, beklenmedik anlarla dolu bir akış içinde belgeliyor. Ancak hayat, tüm bunlara rağmen devam ediyor: Askeri bando prova yapıyor, düğünler yapılıyor ve çocuklar okula gidiyor.

“Bu film, kimseyi ikna etmeyi veya fikrini değiştirmeyi amaçlamıyor. Savaşın sivil yaşamın dokusunun bir parçası haline gelişini deneyimleme imkanı sunuyor.” - Vitaly Mansky

Mezarlıklar ve Ölümle Gelen Felsefi Sorgulama

Savaşın en somut göstergelerinden biri de Lviv’deki askeri mezarlıklar. Burada sadece bugünün değil, yüzyıllardır süregelen savaşların askerleri yatıyor. Mansky, savaşta hayatını kaybedenleri anmak için toplanan yaslı aileleri gösterirken, mezar kazıcılarının çarpıcı bir gerçeğini ortaya çıkarıyor: Mezarlıkta yeni definler için yer kalmamış durumda.

Mezar kazıcılarının birinin, rahiplerin 'cesetlerin İkinci Geliş'e kadar istirahatte kalacağı' yönündeki vaazları ile yeni yer açmak için yapılan zorunlu mezar kazıları arasındaki çelişkiyi sorgulaması, belgeselin en felsefi anlarından birini oluşturuyor. Mansky, bu alanın daima bir askeri mezarlık olduğunu, Birinci Dünya Savaşı’nda Avusturyalı, İkinci Dünya Savaşı’nda Sovyet askerlerinin buraya gömüldüğünü ve şimdi bu kalıntıların yeni definler için çıkarıldığını aktarıyor. Bu durum, savaşın sadece güncel bir trajedi değil, aynı zamanda tekrarlanan tarihi bir döngü olduğunu gözler önüne seriyor.

Şeytanın Avukatı: Yardımlar Neden Yetersiz Kalıyor?

Belgesel, Ukrayna halkının gösterdiği yüksek direncin altını çizerken, uluslararası askeri yardımların hızı ve miktarının yarattığı hayal kırıklığına da değiniyor. Askeri bandodan bir müzisyenin sözleri bu eleştiriyi net bir şekilde yansıtıyor: “Bize silahları birer çay kaşığıyla veriyorlar. Ne kaybetmemiz ne de kazanmamız için.” Bu ifade, uluslararası toplumun Ukrayna'ya yönelik desteğinin hızı ve stratejisi hakkında yerel halkın beslediği derin şüpheleri ve kararsızlığı ortaya koyuyor. Savaşın uzaması, yardımın yavaş ve kontrollü akışıyla ilişkilendiriliyor ve bu durum, Mansky’nin filminin sadece iç direnişi değil, aynı zamanda dış politika eleştirisini de barındırdığını gösteriyor.

Sinematik İlham: Bruegel’in Derinliği

Mansky, “Time to the Target” belgeselinin çekimlerinde sinematik ilham kaynağı olarak Flaman ressam Pieter Bruegel’i gösteriyor. Bruegel’in tablolarındaki gibi, Mansky de geniş kadraj, uzun çekimler ve derin odak (deep focus) kullanarak, sahneye sürekli girip çıkan insanlara odaklanıyor. Bu teknik yaklaşım, ön planda yer alan askeri bandonun zorluğunu veya bir babanın askeri beresini tutan küçük bir çocuğu gösterirken bile, arka planda günlük yaşamın, doğumdan ölüme kadar tüm detaylarıyla devam etmesine izin veriyor.

Bu sanatsal seçim, seyircinin yalnızca bir ‘seyirci’ olarak kalmasını engellemeyi hedefliyor. Mansky’ye göre, birçok Ukrayna filmi ‘manifesto’ niteliğinde olsa da, kendisinin amacı izleyicilerin bu trajedinin bir parçası olarak kendi hayatlarını yaşayabilecekleri bir alan yaratmak. Böylece izleyici, cephedeki çatışmalardan öte, savaşın sivil ruh üzerindeki kalıcı etkilerini hissedebiliyor.

Mansky’nin bu yaklaşımı, Kamboçya sinemasının önde gelen belgeselcisi Rithy Panh’ın çalışmalarında da yankı bulur. Panh, ailesini Khmer Rouge rejiminde kaybetmesine rağmen, son filmi 'We Are the Fruits of the Forest' (Ormanın Meyveleriyiz) ile odağını geçmiş travmalardan alıp, modern kapitalizmin Kamboçya’nın kuzeydoğu dağlık bölgelerinde yaşayan Bunong halkı üzerindeki kültürel ve ekonomik yıkımına çeviriyor. Panh, Bunongların atalarından kalma geleneksel yaşam biçimlerinin ticarileşme ve şirketlerin tarım arazilerine erişim talepleri karşısında nasıl erozyona uğradığını çarpıcı bir şekilde belgeliyor. Panh’ın, Kamboçya'nın zorlu gerçeklerine odaklanması ve kültürel direnişi işlemesi hakkında daha fazla bilgi edinmek için Rithy Panh Ormanın Meyveleriyiz belgeseli ve Bunong halkının dramı içeriğimize göz atabilirsiniz.

Belgeselin temel gücü, hayatın ne kadar imkansız görünse de devam ettiği fikrinde yatıyor. Bu, Mansky’nin sık sık görüştüğü müzisyenlerle kurduğu bağda da açıkça görülüyor. Yönetmen, onlarla kurduğu ilişkinin bir çekim sürecinden çok, paylaşılan bir yaşam biçimine dönüştüğünü belirtiyor.

Vitaly Mansky’nin savaşın toplumsal etkisine odaklanmasına karşın, belgesel sineması bireyin çalkantılı kişisel dönüşümlerini ele alan güçlü örneklere de sahiptir. Yönetmen Maximilien Dejoie’nin Ji.hlava Belgesel Film Festivali’nde dikkat çeken yapımı Everything Works Out (in the End), kariyerine striptizci olarak başlayıp, boksörlüğe ve ardından inanç arayışına, hatta 'şeytanlarla mücadele etme' kararına yönelen Amerikalı sanatçı Katelyn Louise Doty'nin aylar süren zorlu kişisel yolculuğunu belgeliyor. Dejoie'nin, tek başına elde taşıdığı kamerayla, hayat yönünü sürekli değiştiren Kate gibi özneleri kaydetme mücadelesi, belgeselcilikte anı yakalamanın eşsiz teknik ve etik zorluklarını gözler önüne sermektedir. Bu tür filmler, Mansky'nin eserinde olduğu gibi, insan ruhunun ne kadar imkansız görünse de hayatta kalma ve kendini yeniden tanımlama çabasını derinlemesine inceler.

Not: Bu haber içeriği, yönetmen Vitaly Mansky’nin “Time to the Target” belgeseli hakkında Variety’ye verdiği röportajdan derlenmiştir. Orijinal kaynağa buradan ulaşabilirsiniz: Vitaly Mansky’nin Ukrayna Belgeseli Hakkında Konuşması.